Biografie Bert Haanstra

Bert Haanstra werd op 31 mei 1916 geboren in Espelo, een buurtschap bij het Twentse dorp Holten. De familie verhuisde kort daarna naar de naburige plaats Goor, waar Bert Haanstra opgroeide. Zijn vader was hoofd van een kleine school en ook zoon Bert zou worden opgeleid voor het onderwijzersvak. Toch was zijn vader liever kunstschilder geworden en toen hij met vervroegd pensioen mocht, begon hij alsnog aan een tweede leven als schilder. Op de Rijkskweekschool in Hengelo bleek dat ook de zoon liever wat anders deed en hij ging in dezelfde plaats in de leer bij een fotograaf. In 1934 slaagde Haanstra erin een baantje te krijgen bij een fotopersbureau in Amsterdam. Hij bleef het beroep van persfotograaf uitoefenen tot kort voor de Tweede Wereldoorlog. Zijn foto's verschenen in dagbladen als het Algemeen Handelsblad en De Telegraaf.

In de oorlog was hij werkzaam bij het Gemeentelijk Energie Bedrijf in Amsterdam, waar hij via collega's in de illegaliteit terecht kwam. Hij fotografeerde talrijke plattegronden van militair belangrijke locaties. De opnamen werden vervolgens naar de Nederlandse regering in Londen gesmokkeld. Verder volgde hij tijdens de oorlog een schildersopleiding aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam. In 1944 trouwde hij met Nita Wijtmans, met wie hij tot zijn dood samenbleef. Ze kregen twee zonen, Rimko en Jurre.

Sinds zijn jeugdjaren was het Bert Haanstra's droom filmer te worden. De kans daartoe kreeg hij in 1947 als cameraman van de merkwaardige sprookjesfilm Myrte en de demonen. De film werd een mislukking, maar de kwaliteiten van zijn camerawerk bleven niet onopgemerkt. Met zijn ‘vrije' film Spiegel van Holland won hij in 1951 de Grand Prix op het festival van Cannes. Hij kreeg vele opdrachten, ondermeer van de Nederlandse overheid en van Shell, dat hem naar Indonesië en Venezuela stuurde. Toen hij in 1959 een Oscar won met zijn film Glas, was zijn internationale reputatie gevestigd.

Intussen was zijn speelfilm Fanfare een ware sensatie in eigen land. 2,6 miljoen Nederlanders gingen naar deze komedie over een ruzie binnen een muziekkorps, opgenomen in het dorp Giethoorn. Een paar jaar later vervolgde hij dit succes met de documentaire Alleman, een bioscoopfilm over Nederland en de Nederlanders, waarin talloze landgenoten zich herkenden. De toen razend populaire schrijver Simon Carmiggelt schreef en sprak het commentaar. Er kwamen niet minder dan 1,6 miljoen bezoekers op af, een aantal dat in Nederland noch ervoor, noch erna ooit door een documentaire werd geëvenaard. Van de opbrengst van Alleman kon Haanstra in Laren in een mooi huis met een eigen filmstudio gaan wonen. In 1966 bracht zijn bioscoopdocumentaire De stem van het water nieuwe observaties van het leven in Nederland, door Carmiggelt voorzien van commentaar.

Haanstra's grootste passie naast het filmen was de voetbalclub Ajax. Hij begon dus aan een lange voetbalfilm, maar hij stopte ermee toen Ajax dat jaar in de eerste ronde voor de Europa Cup werd uitgeschakeld door Real Madrid. De korte film Retour Madrid was niet wat hij zich had voorgesteld.

Bert Haanstra had bijzondere belangstelling voor de overeenkomsten tussen mens en dier. Daarvan had hij al getuigd in zijn korte film Zoo en hij ging erop door in de grote bioscoopdocumentaire Bij de beesten af, die werd opgenomen op plaatsen over de hele wereld, ondermeer in Afrika en op Antarctica. In de jaren zeventig kwam hij na lange tijd ook weer met een nieuwe speelfilm. Dokter Pulder zaait papavers is het drama van een dorpsdokter (Kees Brusse) die geconfronteerd wordt met een collega die aan de drugs is. In de opvolger, Een pak slaag, eindigt het jubileumfeest van een fabrieksdirecteur in een catastrofe.

Kort na het uitkomen van deze laatste film kreeg Bert Haanstra een hartaanval. Volgens sommigen omdat de zuinige ontvangst die Een pak slaag te beurt viel, hem zwaar had aangegrepen. Hij kwam er bovenop en bleef werken tot op hoge leeftijd. In het Arnhemse Burgers Dierenpark maakte hij Chimps onder elkaar en Monument voor een Gorilla over de leefwijze van twee apensoorten. Op zijn tweeënzeventigste vervaardigde hij voor unicef een documentaire in Ghana en nog jaren daarna produceerde en monteerde hij televisieprogramma's, ondermeer rond Toon Hermans, Wim Kan en Fons Jansen. In 1996 was hij de naamgever en eerste winnaar van de Bert Haanstra Oeuvreprijs van het Nederlands Fonds voor de Film. Bert Haanstra overleed op 23 oktober 1997 in Hilversum.

Bert Haanstra was Officier in de Orde van Oranje-Nassau en ontving het Verzetsherdenkingskruis.

Over werk, wereld en leven van Bert Haanstra is het boek Bert Haanstra. Filmer van Nederland verschenen. Auteur is Hans Schoots.

Inventarislijst van het Bert Haanstra-archief bij Eye Film Instituut Nederland